Oecumenische Basisgemeente Apeldoorn 50 jaar

 

Licht dat aanblijft

Opening

Welkom aan allen, iedereen die hier voor het eerst komt, iedereen die hier vaker was of altijd komt, iedereen die even terug is. Dit is de eerste viering in een bijzonder jaar: wij vieren dat we 50 jaar bestaan. We zien Abraham en Sara, een wonder op zich!

Zingen: Gegroet jij die hier komt om licht

Inleiding

Het thema voor deze viering is ’Licht dat aanblijft’. Dat thema komt dit jaar op allerlei manieren terug. Vandaag kijken we vooral naar waar we nu staan en waar we vandaan komen. Hoe werd het licht ontstoken, hoe houden wij het blijvend brandend? Dat hoort toch wel bij een verjaardag. Wie en wat zijn wij?
We laten dat vandaag in korte momenten voorbijkomen. Allerlei onderdelen die ons samen hebben gemaakt tot wie we nu zijn. Voor sommigen zal het een feest van herkenning zijn, voor anderen is het misschien nieuw. Al deze elementen hebben ons in de loop der tijd gevormd. Bij elk van die elementen kun je je afvragen of, en zo ja hoe ze ons in de toekomst blijven vormen.

Zingen: Die chaos schiep tot mensenland

Gloria – Missa Criolla

Basisgemeenten en bevrijdingstheologie

Als Douwe Brandsma vijftig jaar geleden een initiatief neemt dat later leidt tot een basisgemeente, komt dat niet uit de lucht vallen. Vanuit Latijns-Amerika waait een wind van bevrijding en vernieuwing, uit een hoek waarvan je niet verwacht: de rooms-katholieke kerk. Daar ontstaat wat later ‘bevrijdingstheologie’ gaat heten. Als arme, onderdrukte mensen, bekend met de katholieke traditie, de Schrift openen en zelf gaan lezen, ontdekken ze iets wat tot nu toe verborgen werd gehouden. Lang mochten en konden alleen geestelijken de Bijbel lezen. Na de Reformatie verandert dat. Toch blijven lang de geestelijke professionals ‘eigenaar’ van de Schrift.

Lang was de kerk bondgenoot van de gevestigde macht. De bazen hielden mensen arm, de kerk hield mensen dom. Dan gaat de Schrift open en blijkt dat de Bijbelse verhalen kunnen worden gelezen als een boodschap van bevrijding voor mensen in de marge. Met name het verhaal van de uittocht uit Egypte laat zien, dat je niet hoeft te berusten in knechting en uitbuiting. Je kunt de weg van bevrijding gaan, en God zal met je gaan. De Eeuwige wordt een bondgenoot, een partijganger, van wie vechten om recht.

Zie het voor je: in een parochiezaaltje in de sloppenwijk van een grote stad zitten parochianen, mannen en vrouwen, rond de tafel. Gaandeweg breekt het inzicht door dat de Bijbelverhalen van schepping, uittocht en opstanding hún verhalen kunnen worden. De Schrift wordt een kracht die bestaande ongelijke machtsverhouding omver gooit.

Zingen: Hoe ver te gaan?

Vieren in de Brinkhorst

Wij gingen samen vieren en via een aantal plekken kwamen we in de Brinkhorst, dat ons paste als een warm jasje. We waren met velen en we waren creatief. We waren oecumenisch en we verschilden op diverse punten maar dat was nooit een probleem. We waren met veel kinderen die in onze gezinnen opgroeiden, er werd gedoopt, we hadden een oppas voor de baby’s maar de rest van de viering was gewoon geschikt voor kinderen. En we zongen:

Zingen: Van de stormzee, de holle golven, een straat maken

Feministische theologie

De feministische theologie kreeg vanaf het begin van onze basis alle aandacht: in vieringen, in basisvergaderingen en tijdens koorrepetities als in de tekst van een lied weer eens alleen de mannelijke persoon werd bezongen. In veel vieringen werden moedige vrouwen uit de bijbel uitgelicht zoals Deborah, Sara, Tamar, de dochters van Zelafad, Rispa, Maria Magdalena – de “Maria” die pas in 2016 door de Rooms Katholieke Kerk werd gerehabiliteerd als de apostel van de apostelen en Maria, moeder van Jezus.

In 1984 was er een landelijke Vrouwen-Basisdag. De theoloog en feministe Catharina Halkes stelde daar dat de feministische theologie wel het meest “insnijdend” was; niet alleen als cultuurkritiek maar ook als fundamenteel onderdeel van de Europese bevrijdingstheologie. Ook in 1984 bereidde de groep feministische theologie de decemberviering voor met als thema “De lofzang van Maria”. Daarin werd een indrukwekkende dialoog weergegeven met Maria, een vrouw zonder aanzien; een vrouw die de Thora niet mocht leren zoals haar broeders. Mannen die niet met haar en haar zusters mochten spreken. In het slot van de dialoog groet Maria de Maria’s aller tijden, de ongenoemde vóórmoeders van haar Zoon.

Basis-vrouwen hielden basis-mannen bij de les zoals ook verwoord in het lied dat Coby Schreijer in 1978 al zong en dat Kees zo meteen gaat zingen: Wij zijn nu sterke vrouwen, geen kracht zal ons vermoeien, voor ’t heil van onze kinderen.

Zingen: Wij zijn nu sterke vrouwen

Actie! Actie!

De eerste vijftien jaar van de basisgemeente werd bepaald door een actieve maatschappelijke betrokkenheid. Dat de gevestigde kerken het hierin soms behoorlijk lieten afweten, was voor velen een reden om lid te worden van een basisgemeente. Er waren, zo lijkt het soms, vieringen waarin we meer bezig waren met het schilderen van spandoeken, dan met het lezen van Bijbelteksten.

Wij waren nauw betrokken bij de vredesbeweging, het IKV, Stop de Neutronenbom en de grote demonstraties tegen kruisraketten. Bij de anti-apartheidsbeweging, in Apeldoorn SAZZA, Solidair Apeldoorn Zwart Zuidelijk Afrika. Bij Amnesty International en mensenrechten. Karel Tuk betrok ons bij de Beweging Weigering Defensiebelasting: een deel van je belasting weigeren te betalen omdat het geld naar wapens ging. En: jullie steunden mij, toen ik als dienstweigeraar actie voerde om de diensttijd voor dienstweigeraars gelijk te trekken met de militaire dienst. En daarvoor, deze maand 42 jaar geleden. Ik ben de basisgemeente daar altijd dankbaar voor gebleven.
Op kleinere schaal besloten wij kerstdagen te organiseren voor mensen die anders alleen zouden zijn, in het klooster Lievelde. Belevenissen waren dat, waar velen, ook kinderen van de basisgemeente, goede herinneringen aan bewaren.

Belangrijk was dat we ons nooit officieel achter een actie hebben opgesteld. Ieder was persoonlijk verantwoordelijk voor zijn of haar eigen keuze. Vrijheid, blijheid. We discussieerden er wel over en dat scherpte onze gedachten, maar tot grote ideologische conflicten leidde dat nooit.

Zingen: Voorwaarts en niet vergeten

SOLIDARITEITSLIED

Als de wind van rechts gaat waaien / Als de grote bek het wint
Als de zeis van haat gaat maaien / En het recht een einde vindt
Als wie klein is, wordt vergeten / Als wie arm is, niet geacht
Als wat krom is recht gaat heten / Alles wijkt voor man met macht

Refrein
Voorwaarts, en niet vergeten
Waaruit onze sterkte bestaat
Bij honger en bij eten: voorwaarts en niet vergeten
De solidariteit

Als wie anders is, de klap krijgt / Als een mensenrecht niet telt
Als de stem van het protest zwijgt / Vijandschap het oordeel velt
Als de wapens niet meer zwijgen / Als de stad een puinhoop is
En de vrede ver te zoeken / Een land naar de verdommenis

Refrein

Wie in nood is hier niet welkom / Muur gebouwd en grenzen dicht
Als een mens geen mens mag heten / Wordt verzet een dure plicht
Als de staat haar eigen mensen / Wantrouwt en discrimineert
Wie in nood is in de steek laat / Groningers de rug toekeert

Refrein

Als de rijken rijker worden / En wie macht heeft een despoot
Ongelijkheid nieuwe orde / En wie arm is in de goot

Voorwaarts, en niet vergeten / En de vraag wordt concreet gesteld
Bij honger en bij eten: voorwaarts en niet vergeten
Wie de macht heeft in de straten
Wie als baas der wereld geldt

Milieu en Klimaatcrisis

Al vanaf de tachtiger jaren was in onze basiskring de kreet “Stop Kernenergie” te horen. In die tijd ging het ook vaak samen met “Stop de kernbewapening”. Naarmate de wolken op gebied van milieuverontreiniging en klimaatverandering verder samenpakten werden onze discussies daarover frequenter en lieten we ons voorlichten over de activiteiten van de Duurzame Energiecoöperatie deA.
In 2018 nadat in werden in basisvergaderingen besproken.
Ondertussen nemen de klimaatrampen toe. Het is daarom hard nodig om alle acties (klimaatmarsen, Extinction Rebellion) te steunen voor een eerlijke en leefbare wereld. De vorige paus schreef een baanbrekende encycliek over thema, met als titel Laudato Si. Daar is ook een liedje van.

Zingen: Laudato si

De reis naar binnen –  moment van stilte

Zingen: Woord dat ruimte schept

Inleidende tekst: de reis naar binnen, de reis naar buiten

Het volgende gedicht is niet van mij maar geeft woorden aan de stilte:

Gezegend degenen die de stilte van de wijsheid kennen,
de stilte van de bescheidenheid, de stilte van de liefde,
de stilte van de eenheid, de stilte die geen woorden nodig heeft.
Gezegend degenen die luisteren naar de fluistering van het mededogen,
die haar stille roep verstaan, die weten en die maar proberen,
die voor even de diepe stilte binnengaan,
en daar de pijn en het verlies voelen waaruit nieuw leven kan verrijzen.

Sacred dance is een vorm die op een andere manier aan stilte raakt. Toen ik er lang geleden van hoorde dacht ik dat het ‘secret dance’ heette. Het past wel. Misschien bergt het iets van een geheim in zich als je tijdens de dans de reis van buiten naar binnen en weer terug gaat.

Sacred dance / lichtjesdans

Onderling pastoraat

Wij hebben geen pastor, wij proberen naar elkaar om te zien, om het leven te vieren en met elkaar de dood te (ver)dragen. Er waren leesgroepen, huiskamergroepen, eetgroepen. Bij ziekte worden er kaarten gestuurd en kaarsjes gebrand. Er is binnen de basisgemeente iemand die ‘lief en leed’ in de gaten houdt. Als er iemand overlijdt, proberen we om rond de nabestaande(n) heen te staan. En elk jaar noemen we in de novemberviering de namen van wie we moeten missen, vanaf het begin van de basisgemeente tot nu.

Praat er even over door met degene die naast je zit: hoe ervaar jij dit onderlinge pastoraat, werkt het ook voor jou?

Zingen: En todor amar y servir

De Joodse en de christelijke traditie

Vanaf het prille begin hielden we ons nadrukkelijk bezig met zowel het jodendom als het christendom. Onze eigen Mirjam Rookmaker was een gedreven vertegenwoordiger van zowel joodse als christelijke waarden. Zo vierden we al in de tijd van de huiskamergroep samen Pesach, de uittocht uit Egypte, met zout, matzes en bittere kruiden… We gaven Douwe op zijn zestigste verjaardag een symbolische bos joodse wortels, omdat hij ons op dit punt altijd bij de les hield. Ook via de liedjes van Huub Oosterhuis werd vooral benadrukt dat Jezus een jood was en bleef. We lieten Paulus liever voor wie hij was en richtten ons meer op de verhalen van uittocht en bevrijding, van profeten en psalmen. En ja, natuurlijk ook op de Bergrede van Jezus, uit het Nieuwe Testament, want dat hield in: zijn woord wil deze wereld omgekeerd. Het visioen van een nieuwe aarde waarop gerechtigheid woont, de bierkaai die een stad van vrede wordt, zo werd het heel concreet en maakbaar en vooral ook onze verantwoordelijkheid.

In de beschrijving van onze groep stond vele jaren dat we ‘staan in de joods-christelijke traditie’. Maar nu niet meer. Hoe dat komt? Aanvankelijk goed bedoeld om antisemitisme tegen te gaan, en verbinding te zoeken met het jodendom, na alles wat ook in naam van het christendom was gebeurd… is het inmiddels juist een uitsluitende term geworden. Het werd al door Bolkestein ingebracht in discussies over de multiculturele samenleving. De term is geclaimd door Pim Fortuyn, door Forum en door Wilders, en de SGP en vele andere partijen lopen er zoals bekend domweg achteraan. Joods-christelijk wordt nu gebruikt om aan te geven dat moslims er in onze maatschappij niet bij horen. Dat streepje tussen joods en christelijk hebben wij dus maar weggehaald.

Het neemt niet weg dat wij gemeenschappelijke waarden hebben en uit dezelfde bronnen putten. We hebben geleerd dat de verhalen die al eeuwenlang meegaan, steeds opnieuw en in de context van vandaag gelezen moeten worden. Ze gaan over ons. Over hoe we bedoeld zijn. En nog steeds zijn er nieuwe inzichten, zoals we ontdekten in een leesgroep over een boek van opperrabbijn Jonathan Sacks.
Die gemeenschappelijke waarden? Die gaan over de hele wereld, niemand uitgezonderd. Ze gaan over menselijkheid. Laten we dat vooral helder houden, ondanks de dagelijkse realiteit, die schuurt, piept en kraakt. Het oorspronkelijke thema voor de viering van vandaag was ‘de toekomst van religie’. Ook die vraag schuurt aan alle kanten en komt in de loop van het jaar zeker nog wel terug.

Huub Oosterhuis schreef in 2018 hierover al een soort voorzet.
Ben van religie niet
Ben van religie niet / Heb wel de stem gehoord
Van het bevrijdingsvisioen / dat gloedrood in de joodse bijbel staat geschreven:
‘gelijke rechten op geluk, de zachte krachten van de solidariteit
genadebrood voor ieder mens,
uittocht uit alle wrede slimme martelende slavernijsystemen
ooit en steeds opnieuw bedacht’
De stem die dit tot mijn geweten spreekt
is god voor mij
En als ik zing, uitzinnig ingetogen, in eigen zieletaal, of Bach aanhoor
’t gaat over dit, die god alleen.
En verder godsdienst geen.

Muziek: Erbarme dich, uit de Mattheus Passie (in het Arabisch)

Muziek van Bach, een christelijke tekst over een joodse man, gezongen in het Arabisch..

De kracht van samen zingen

Eigenlijk is de basis al gelegd bij de vieringen destijds in de Anne Frankschool. Koorzang hoort daarbij, vonden wij toen al. En ook nu geldt nog steeds: geen viering zonder koorzang.
Er is een ruim aanbod: in de koormap zitten meer dan tweehonderd liederen van diverse componisten. Van A (‘Als alles duister is’) tot Z (‘Zoek de wegen van de wijsheid’). Veel van Oosterhuis, maar ook de namen van Jan van Opbergen, Herman Verbeek, Marijke de Bruijne en liederen van Taizé komen voorbij.

En wat te denken van de eigen inbreng? Tekst en melodie van het koorlied ‘Hoop’ zijn van Ton van Kooten en Cor Veenstra. Majan en Wim Brinkman hebben ‘Jij licht in mij’ geschreven en op muziek gezet. Frits Feldbrugge heeft de muziek gecomponeerd bij de tekst ‘Zijn niet de mensen opgezadeld’ van Jan van Opbergen. En bewerkingen van tal van liederen in de koormap komen van Wim Brinkman.
Als het in de Basis om muziek gaat, moet je vooral bij hem zijn. Niet verwonderlijk dus dat het koor Wim Brinkman na aan het hart ligt. Hoe kijkt de dirigent van het Basiskoor zelf aan tegen zijn muzikale bijdrage aan onze Basisgemeente? Dat hoor je in het nu volgende tweegesprek.

Kort interview met Wim Brinkman

Zingen: Die mij droeg op adelaarsvleugels

Collecte

Veel geld hebben we als basisgemeente niet. Precies genoeg om een jaar mee door te komen en wat reserve voor tegenvallers. We hebben het niet nodig voor het onderhoud van een gebouw of voor beroepskrachten. Dat is een bewuste keuze, aan welke goede doelen of kerken waar je verder je geld aan besteed is aan jou. Collectes gingen in de loop der jaren naar tal van goede doelen. De voorbereidingsgroepen kiezen zelf een doel dat past bij het thema van de vieringen.

Vandaag is de collecte bestemd voor de maaltijden of het koken van soep voor De Herberg. Hoe meer we hiermee binnenbrengen, des te vaker we iets te eten op tafel kunnen brengen. Trouwens, er zijn ook nog mensen nodig die mee willen doen bij deze kookbeurten. Meld je vooral.
(Collecteren voor onze maaltijden in De Herberg met een pan)

De zegen mee

Zingen: Dat je de weg mag gaan die je goed doet

Colofon

Muziek:
Gloria uit Missa Criolla
Wij zijn nu sterke vrouwen – tekst Cobi Schreijer
Voorwaarts en niet vergeten – muziek Kurt Weill; nieuwe tekst Kees Posthumus
Laudato Si – lied bij de milieu-encycliek van paus Franciscus
Erbarme dich – uit de Arabische Mattheus Passion van J.S. Bach, gezongen door Fadia El Hage

Collecte:
Bankrekening NL17 TRIO 0379 2541 15 t.n.v. Stichting OBA onder vermelding van collecte voor de maaltijden die we dit jaar gaan verzorgen in De Herberg