Heilige natuur

Welkom en mededelingen

Beste mensen, van harte welkom in deze viering. Fijn dat jullie er zijn. Ik zal eerst het licht in deze viering ontsteken. Het thema voor deze viering is: heilige natuur. Op 22 april wordt de Dag van de Aarde gevierd, Earth Day. Dat is een jaarlijks evenement dat in het teken staat van milieubescherming. En vandaag is het, hoe toepasselijk, ook nog eens de Dag van de paardenbloem. Vandaar de foto hier beneden. Er speelt een theologische en ook een filosofische discussie over de vraag in hoeverre de natuur ‘goddelijk’ is. In onze voorbereidingsgroep hebben we verschillende elementen besproken, die het thema bij ons opriep. En hoe toevallig, deze week stond in Trouw een artikel over een recent internationaal wetenschappelijk onderzoek. De uitkomst is dat verbondenheid met de natuur in alle mogelijke soorten samenlevingen zorgt voor een beter welzijn. We hebben het dus over een heel actueel thema.

Zingen: lied 51 Aarde mijn aarde

Genesis (wording)

Uit: Het verhaal van Nico ter Linden:
Stil. Israël vertelt een verhaal. Een priester uit Israël vertelt een verhaal. De priester vertelt waar het God met zijn hemel en aarde om begonnen is, waar het God in beginsel om begonnen is. Over die levensgrote vraag hebben ze in Israël al eeuwen nagedacht en zeker nu, in ballingschap, denkt het volk er over na, zoals ook de buren, de Egyptenaren en de Babyloniërs er over hebben nagedacht. En wat de priester aan goede gedachten bijeen-gesprokkeld heeft, van her en der en van toen en nu, biedt hij de ballingen aan in de vorm van een lied. Een leerdicht. In Israël vertellen ze de leer nooit in abstracte vorm. Ze maken er altijd verhalen van en gelijkenissen en liederen.

Tekst Genesis uit de bijbel de eerste dag en de zesde dag.

De aarde snakt naar adem

Zend uw adem, wij komen tot leven

Gemaakt uit deze aarde,
zijn wij met haar verwant.
Wij groeten broers en zusters,
de maan, de wind, het land.
Wij gaan over de aarde,
zij draagt en duurt en voedt.
Wij lopen in verwond’ring
en proeven: het is goed.
Wij leven van de aarde
die ons is toevertrouwd.
Wij danken voor de schepping,
staan in voor haar behoud.

Zend uw adem, wij komen tot leven

Toch reiken wij naar sterren
en plukken zonder maat;
ontsluieren geheimen,
herscheppen grond en zaad.
En lopen zo verloren,
is er een weg terug?
De aarde snakt naar adem
en raakt snel uitgeput.
De witte bergen smelten,
de grond wordt grauw en droog.
Gerooid worden de wouden
met storm en vloed als oogst.

Zend uw adem, wij komen tot leven

God, schenk opnieuw uw adem,
de geest die wijsheid schenkt.
Die keert verharde harten,
het dor verstand doordrenkt.
Dan kiezen wij het leven
en delen zee en land
en ieder plukt de vruchten
van wat z/hij heeft geplant.
De zon schijnt in het water,
de lucht klaart op, wordt licht.
De zee krioelt van leven,
de schepping uw gedicht.

Zend uw adem, wij komen tot leven

Zingen: De aarde snakt naar adem

Heilige natuur

In De Stentor van een paar weken geleden stond een aankondiging van een tentoonstelling van Mandy Franca in Schiedam met als titel I breathe an endless universe in me. Het gaat over wat lucht is: je ziet het niet en toch is het er altijd. Het beweegt zichzelf en ons. Lucht geeft en neemt ruimte. Lucht scheidt mensen van elkaar, maar brengt ze juist ook samen, hoe ver ze ook van elkaar verwijderd zijn. Elke inademing haalt de wereld naar binnen, transformeert haar, en laat haar opnieuw los.

We zongen net De aarde snakt naar adem. Adem, lucht, natuur. Ze horen bij elkaar. De titel van deze viering is: heilige natuur. Bij natuur hebben we allemaal wel een beeld, maar wat is daar eigenlijk heilig aan? Heilig heeft iets te maken met eerbied. Ik heb het woord heilig eerst maar eens opgezocht op Wikipedia: “Het begrip ‘heilig’ heeft te maken met heel(heid) en wordt gebruikt als aanduiding van iets waaraan een verheven waarde wordt toegekend. Heilig kan betrekking hebben op mensen of op voorwerpen, maar ook op een speciale dag of een berg of een woud of op dieren”.
Het is dus een breed begrip. Ik had me nooit gerealiseerd dat het woord heilig letterlijk betekent heelheid. Dat past in ons thema van vandaag natuurlijk heel goed, het gaat om de heelheid van de schepping.

In de geschiedenis van bijna alle culturen en religies in de hele wereld, werd de natuur als heilig beschouwd. Men geloofde dat God of de goden alom in de natuur tegenwoordig waren. Ook in de filosofie gaat het vaak over de natuur. Ik wil één filosoof noemen: Spinoza. Volgens Spinoza is er geen verschil tussen God en de natuur: alles wat bestaat van de kosmos tot de menselijke gedachten is onderdeel van deze oneindige substantie. Dus, God dat ís de natuur.

Karen Armstrong schreef een boek met als titel Heilige Natuur. Ik had gehoopt om in dit boek een soort overzicht te vinden hoe er in de diverse religies gekeken is naar de natuur. Dat staat er ook wel in, maar het is een eindeloze opsomming van korte verhalen en het lijkt vaak tamelijk willekeurig. Een eenduidige lijn kan ik er niet over weergeven. Wel heb ik er een paar dingen uitgehaald.

De westerse mens scheidde God en de natuur van elkaar. Dat was een breuk met duizenden jaren van verworven wijsheid. En het was ook het begin van de vernietiging van de natuur. De mens had zich boven de natuur geplaatst en voelde zich gelegitimeerd om ermee te doen wat hij wilde.
We zien in de laatste decennia steeds duidelijker hoeveel schade de mensheid aan de planeet aanbrengt. Het gaat inmiddels om een ernstige en gevaarlijke puinhoop, zeer bedreigend. Vele rapporten geven aan dat alle seinen op rood staan en dat vele kritische grenzen al zijn overschreden. Het is vijf over twaalf en de wereld weet het of zou het moeten weten.

Gaan we het nog redden als mensheid? Karen Armstrong betoogt dat verandering van gedrag belangrijk is, maar dat dit niet genoeg is om de aarde te redden. Als we de dreigende milieuramp willen afwenden, moeten we volgens haar leren om anders te denken en te voelen over onze natuurlijke omgeving. Zij is ervan overtuigd dat we ook onze spirituele band met de natuur moeten herstellen. Onze religieuze tradities zijn gebaseerd op dankbaarheid en compassie, opoffering en geweldloosheid. En die levenshouding moeten we inzetten om onze spirituele band met de natuur te herstellen. Alleen als we daarin slagen, zullen we in staat zijn om onze planeet te redden, aldus Karen Armstrong.

En verder zegt ze: om de heiligheid van de natuurlijke wereld te kunnen ervaren, is een mate van stilte en eenzaamheid nodig. Maar tegenwoordig is dat moeilijk te vinden. Sterker nog, we lijken stilte iets vreemds te vinden dat we vaak doelbewust uitbannen. Mensen dragen koptelefoons in een park. En een leven zonder een mobiele telefoon of computer is bijna niet meer voor te stellen. Daardoor nemen we de geluiden van de natuur nauwelijks nog waar. Als we de milieucrisis een halt willen toeroepen, moeten we eerst op zoek gaan naar een stille ontvankelijkheid voor de natuurlijke wereld, aldus Karen Armstrong.

Op zich ben ik het wel met haar eens, maar gelijktijdig wringt hier ook de realiteit wat mij betreft. Ik ben momenteel een boek aan het lezen met als titel De AI revolutie, dus over kunstmatige intelligentie. Het gaat hier over een totaal andere wereld dan in het boek van Karen Armstrong. Het zijn twee verschillende werelden, die elkaar nergens meer lijken te raken. Ik kreeg er ongeveer kortsluiting van in mijn hoofd. Hoe kunnen we deze werelden ooit met elkaar verenigen? In de huidige maatschappij staan verschillende groepen nu al mijlenver van elkaar af, we spreken elkaars taal niet meer. Macht en geld is nu al enorm geconcentreerd bij enkelen ten koste van vele gewone mensen. En er zit een risico in dat dit nog versterkt wordt door de ontwikkeling van de kunstmatige intelligentie.

Ik ben afgedwaald van het onderwerp van deze viering, de natuur. De stap van de maatschappelijke realiteit en de ongehoorde schade aan de natuur naar de compassie en de stilte van de natuur lijken welhaast onoverbrugbaar. En toch zullen we het als mensheid moeten overbruggen, willen we overleven. De zachtere krachten zoals in kunst, literatuur, muziek, poëzie, hebben we nodig om de uiteengedreven werelden bij elkaar te brengen. Hiermee ben ik terug waar ik startte, bij de kunstenares die bezig is met de lucht. Eerder had ze een tentoonstelling in Rotterdam over bomen waar ik uit de begeleidende tekst een paar zinnen gehaald heb als afsluiting:

“….Bomen zijn sociale wezens die in staat zijn tot complexe communicatie. … Dit nodigt uit tot een herwaardering van onze relatie met de natuur en met hedendaagse technologieën, en verruimt het menselijk begrip van intelligentie. De nadruk op individualisme onderschat het belang van gemeenschap en samenwerking. Het onderschat ook het erkennen van onze wederzijdse afhankelijkheid en gemeenschappelijke ervaringen. Het begrijpen van onze onderlinge verbondenheid is cruciaal voor ons voortbestaan. ….”

Zingen Lied 244 Lied van een klein vogeltje/ Het smeltende ijs
Een hommage aan Greta Thunberg!

Betekeniseconomie

Sinds 2012 bestaat er een duurzame troonrede, een knipoog naar de officiële troonrede die de Koning in september uitspreekt. In september 2024 werd deze uitgesproken door Kees Klomp. Zijn conclusie wil ik jullie meegeven onder de titel Betekeniseconomie.

De huidige economie is gericht op materiële welvaart. Dit is een perspectief op waarde waarbij levensstandaard en het vermogen om de behoefte aan goederen te kunnen bevredigen centraal staan. Maar er zijn drie andere waardeperspectieven die even legitiem zijn: welzijn waarbij de gezondheid van levensomstandigheden centraal staan, “welbevinden” waarbij geluk en levensbeleving centraal staan, en “welleven” waarbij het gedijen van natuur centraal staat.

Welzijn, welbevinden en welleven worden in het huidige economische systeem gezien als afgeleiden van welvaart. Onterecht. Bij betekeniseconomie staat daarom de balans tussen welvaart, welzijn, welbevinden en welleven centraal; niet de groei van welvaart.

Ten slotte. Hoe bouwen we een nieuw systeem met deze verbeelde bouwstenen? Het antwoord op die vraag klinkt simpel maar is best ingewikkeld: door het nieuwe systeem voor te leven. Door het nieuwe verhaal te belichamen kunnen we andere mensen laten zien dat ineenstorting niet het einde van de wereld betekent, maar het begin van een nieuwe samenleving. We kunnen laten zien dat we geen positieve verwachtingen over de toekomst hoeven te koesteren, maar slechts constructief hoeven te handelen in het hier en nu.

Wat kunnen we nú doen om de verbeelde samenleving straks te prefigureren? Geef het huidige systeem echt op. Verdraag en omarm de chaos. Ga plaatsgebonden leven. Vind uw gemeenschap. Streef naar samenredzaamheid. Bevrijd uzelf zo veel mogelijk uit de markt. Maak uw economie zo klein en lokaal mogelijk. Neem genoegen met genoeg! Maar bovenal: Neem regie!!

Gewoon gaan

Ik zoek onverdachte woorden
zonder opsmuk
zonder mitsen, zonder maren
die de lucht laten vibreren

golvende geestdrift voor alle mensen die
het dode woestijnzand uit de ogen wrijven
die willen zien dat
de woedende natuur haar kracht ontvouwt
hitte, een uitgemergelde aarde, wassend water
waarheid heeft de lompheid van orkanen

Ik zoek onverdachte woorden
voor mensen
wars van polderend handjeklap
die willen doen
niet zwikken en zwalken
maar redden
waar anderen berusten of zich verrijken

echter
woorden, ook mijn woorden
het is taal van toen
vandaag willen zij die het zien
er niet langer bij stil blijven staan
zij die niet wegkijken
ze gaan
ze gaan gewoon

Zingen Lied 251 De boom is de aarde dankbaar

Muziek Nynke Laverman: Tree tree

Tree tree
What do you think of me
Tree tree
What do you see
When you look at me

Do I amuse you
Do I confuse you
Running around and around
Like I’m used to
A fast forward movie
Played at your feet
At repeat at repeat at repeat

Tree
There is poetry
In every breath
In every bow
A solemn dignity
In how you take it slow
Moving gracefylly through centuries

Tree tree
What do you think of me
Tree tree
What do you see
When you look at me

Tree tree
You are a mystery
To me tree
How can you be
Both rooted and free

Tree
Do you smile at me
When I climb into your arms
And we dance together endlesslly
Tree
Do you feel as close to me
As I feel to you
Do you miss me sometimes
The way you miss distant family

Tree tree
What do you think of me
Tree tree
What do you see
I wonder
Have you actually
Noticed me

Have you
noticed me

Verwondering, kracht en hoop!

Is de natuur heilig? Actueel en prikkelend thema! Het nodigt mij uit om verder te kijken dan alleen het nut van de aarde. Het vraagt om verwondering. Over hoop, herstel en wat doet het met ons, mensen.
Soms kijken we om ons heen en zien alleen maar achteruitgang. We zien het grijs, dat het groen verdringt. We horen de stilte, waar we ooit vogels hoorden. We voelen de koorts van de aarde. In die momenten lijkt de natuur kwetsbaar. Een geschenk wat we langzaam uitpakken, tot er niets meer over is.

En toch! Kijk es dichterbij. Hoop voor de natuur begint niet bij alarmerende cijfers, maar bij de koppigheid van een plantje dat door het asfalt breekt! Het zit in de wetenschap dat de aarde niet alleen een decor voor ons leven, maar een levend ademend web, dat weeft aan herstel: elke seconde van de dag. Waarom mogen we hopen? Op de kracht van het dit herstel. De natuur wacht niet op toestemming om te mogen bloeien. Geef een bos de ruimte en het keert terug. Geef een rivier haar bedding en het water zingt weer. De natuur bezit een herstelvermogen dat groter is dan onze gemaakte fouten!

Troost en therapie. De Engelse psychiater en psychotherapeut Sue Stuart Smith beschrijft in haar fascinerend boek ‘Tuinieren voor de geest’ haar ervaringen met patiënten, gedetineerden, de genezende kracht en troostende werking van het werking van het werken in de natuur. Het wroeten in de aarde. Het spel van insecten, de vlinders, de schoonheid van planten, de geuren, kruiden, de smaak van een bloem. Steeds vaker wordt dit als een vorm van therapie ingezet. In het verleden werd dit ook al door onze verre voorouders ervaren. Als reddingsboei bij stress, depressie, ziekte of dood van een geliefde.

Je kunt dus wel stellen dat de natuur een pijnstiller is. Geen pijnstiller die je snel met een pilletje met een glas water inneemt, maar eentje die je moet ervaren. Waardoor je je laat meenemen en wegleiden van alle ellende en oorlogsgedoe. Het altijd doorgaan van de seizoenen toont de magische kracht van het ritme daarvan. De herfst, die ons doet stilstaan bij de eindigheid van ons eigen leven. Na elke winter, hoe streng of hoe zacht ook tegenwoordig, volgt weer de belofte van de lente. Het ritme zit gebakken in de vezels van de schepping. Het herinnert ons er aan dat de natuur altijd een weg vindt naar het licht. De natuur is niet heilig omdat ze onkwetsbaar is, maar juist omdat ze zo gul is.
Ondanks alles wat we vragen, blijft ze geven: De zuurstof voor onze longen, de geur van natte aarde, de rust van het kijken ernaar. Zelf ervaar ik dit ook in mijn veel te grote moestuin. Steeds die creativiteit, het ontstaan en mogelijk kunnen maken, door het scheppen van planten en bloemen. Het continue leerproces.

Als we zeggen dat de natuur heilig is, zeggen we eigenlijk dat alles met elkaar verbonden is. En dat besef groeit! Overal ter wereld staan mensen op, niet uit angst, maar uit liefde. En liefde is ook een krachtiger vorm dan paniek!  Laten we daarom niet naar de natuur kijken als een verloren zaak, maar als een bondgenoot. Wij zijn in wezen niet de redders van de natuur, de natuur redt zich zelf wel! Voor ons zelf, als wereldburgers moeten we wel de natuur de hand reiken. Keuzes maken, voor onszelf! Daarin zit onze grootste hoop. Kiezen we elke dag voor een manier van leven.

Kreeg van iemand een tip uit de bijbel: Waar het maken van een viering toe kan leiden.. Het boek Daniël. Haalde vervolgens onze trouwbijbel (50 jaar geleden!) tevoorschijn. Nog even het stof eraf vegen…. Daniel met zijn vrienden genoten elke dag van overvloedige koninklijke maaltijden bij Koning Nebukadnezar. Stelde toen voor: Laten we es 10 dagen alleen groente en water drinken! Na tien dagen zagen ze er veel gezonder uit! Wat een les! De geschiedenis vertelt niet hoe het verder is gegaan.

Laten we hopen dat de eerbied voor wat de natuur ons geeft, ons bewuster maakt. En daardoor de hoop versterkt!

Collecte

Groen Gezond. Dit initiatief is pas begonnen. Een frisse positieve beweging van boeren, natuurliefhebbers, voedselveranderaars, ondernemers, zoals o.a. Land van Ons, Herenboeren, De Kleine Aarde en vele andere organisaties. Nu al meer dan 50. Met als doel: Eten uit een gezond voedselsysteem weer de normaalste zaak van de wereld maken. Voor de gezondheid van ons en onze kinderen.
Voor meer informatie zie https://groengezond.nl/

Alleen Liefde

Mogen we de ernst van de situatie
begrijpen en beseffen
dat liefde onze enige redding is.

Liefde voor onze kleine
en zo bedreigde aarde.

Alleen liefde kan ons hart
omvormen en ons maken
tot behoeders van leven
en van de aarde.

Alleen liefde kan onze ogen openen
voor de integriteit en rechten van alles wat leeft.

Alleen liefde kan ons
de nederigheid leren
die we zo nodig hebben
om goed met onze aarde
om te gaan.

Alleen liefde
kan het bedreigde leven behoeden
en voor uitsterven bewaren.

Zingen Lied 35a Mens op aarde

Colofon

• Open Deur maart 2019.
• De aarde snakt naar adem. Tekst van Andries Govaart, geschreven in opdracht van Kerk in Aktie bij de klimaatloop t.g.v. de klimaattop in Parijs in 2015. Muziek van Christiaan Winter.
• Alleen Liefde. Tekst van Mary de la Valette, Uit: ‘Aarde, mijn aarde. Teksten om van de aarde te gaan houden’. Uitgave van Franciscaans milieuproject Stoutenburg.
• Karen Armstrong De heilige natuur.
• Duurzame troonrede 3 september 2024 van Kees Klomp.
• Gewoon gaan. Gedicht van Herman Kattemölle, stadsdichter van Apeldoorn, 2021.
• Nynke Laverman, Tree tree van de CD Plant, 2021.
• Mandy Franca, I Breathe an Endless Universe in Me, tentoonstelling Stedelijk Museum Schiedam, 16 mei t/m 27 september 2026.

 

Collecte
Bankrekening NL17 TRIO 0379 2541 15 t.n.v. Stichting OBA onder vermelding van collecte voor GroenGezond.